गथामुग्

प्राचीन समयदेखी नै ने वार हरू आफ्नो मुखय पेशाको रूपमा खेती काम गर्दै आइरहेकाछन र व्यबहारमा पहीला देखी नै समाजबादलाई मानेर आगदी बढीरहेकछन ।शायद तयही भयर होला ने वार समुदा यहाँरूले मना उने गरेका  हरेक चाडपर्ब्,स्ंस्कृती र परम्परले सीधा समजलाई प्राथमिकता दिएको पाइन्छ भने त्यो समाज राष्ट्र र राष्ट्रयी स्वाभीमानका लागी,गौरबका लागी  अतेन्त आव्शयक पर्द्छ ।जुन समाजको  प्राचीन इतिहास्,परम्प्र,धरम्,स्ंस्कृती र रीतीरीवाज हुँदैन त्यो समाजको कुनै अस्तीत्व  हुँदैन ।सानो गाउं भयपनी  यस्तै थुप्रै प्राचीनी इतीहास्,परम्प्रा,धर्म्,स्स्ंक्रीती र रीतीरीवाजलाई बोकेर जिउंदै उभेइकोछ  सिद्धिपुर गाबिस । । । । । सिनख:लाई (म्हेया म चा नख:)छोरीको पर्ब:भ नि मना उंछौ  भने सिना ज्या सिधीनासाथ मनाउने पर्बलाई गथामुग्: जसलाई(काय म चा नख:)छोराकोपर्ब भने  गरीन्छ ।यसै गथा मुग्: लाई आ आ अफनो टोल्,घर्‍ चोक र बाहाल हरू सफाइगर्ने आभियानको  रूपमा पनि मनाइन्छ ।

       प्राचीन  समय देखी  नै नेवारहरू  कडा मेहनती  र परिश्रीमिक का रूपमा चिनेदै आइरहेकाछन |धरै पहिले हेजोआज जस्तो खेतमा काम गर्न मिशीन  औजारहरू थियन|खाली दुई पाखुरा को  भरमा काम गर्नु पर्दथियो ,त्यस्तो बेला साह्रो गाह्रो  महशुस हुन्थियो होला |त्यसमा फेरी बर्षा भयर खेतमा पानीले जलमग्न  हुन्थ्यो |यस्तो समयमा  आकस्मता मान्छे मरिहाल्यो भने पनि  मरेको मान्छे लाई सुकुलमा बेरेर  छीदिमा उभ्यायर समेत काममा हिंड्नु पर्दथ्यो |प्रत्यक दिन खेतमा जानुपर्ने  भयर घर, टोल ,चोकहरू सफाई गर्न भयिन्दैन थियो सीनाजयासम्मा |खेत को भरमा बाच्नुपर्ने भयर मरी मरी काम गर्नु पर्ने (सिना:सिना :ज्या यायेमागु )भयर होला (सिना ज्या )मरी मरी काम गर्ने भन्ने गरेको |श्रवण चतुर्दशीका  दिन सम्पूर्ण गाउ*वासीले आ -आफना घर बढार  कुदार  गरी लिप पोत गरीन्छ |बेलुकी  भोज खानकोलागी अनेकौ प्रकारका गेडागुडी र मासुका परिकारहरू तयार पारिन्छ |भनिन्छ पहेला पहेला सबै जना आजको दिन फलामे औठी  किन्नमै व्यस्त हुन्थे  जसलाई च:ह्रे औठी भनेगरीन्छ |यस दिन फलामे औठी लगाउनाले  भुत प्रेतले छुन सकदैन भने आम कथन रहिआएकोछ|

  पहिला पहिला सिनाज्याका  कारण आफनो घर आगाडी  सफा गर्न  नभ्याउने भयर  त्यहा उम्रीयाका झारपातलाई  समेत भुत भनेर  बालेर फाल्न लागीन्थ्यो |तर हीजोआज त्यति  साह्रो घरमा फोहर हरू नभयको र त्यसमा घास  हरू उम्रेर न अयाकोले बिहान उठेर नुहायर  टाढा  गयर  घास पातहरू ल्याउने  गरीन्छ जसमा सिस्नु, थकल काडा ,आरुको  हाँगा ,फयूको हाँगा ,धसीकचा ,काक्रो को पात ,फर्सीको पात र बकमोह्रूले तकनेगरी  गथामुगा :घंताकर्ण उभ्येआइ तासको बीचमा दुवै कानमा घण्टा झुन्द्यिको यौटा भयानक अनुहार टासिन्छ |अनी  घरबाट बच्चाबच्चीहरूले थाग्नाका पुतलीहरू बनाई गठेमंगलमा  झुन्द्याकोहुन्छ |तर समयको आमुल  परीबर्तन संगसंगै रितिरिवाज ,परम्परा ,धर्म र संस्कृति  मा पनि परिबर्तन हुदै आइरहेकाछन्    

दिउसो (प्यता घासा चार थरीका खाना सलिचामा राखी भूतलाई छुट्याए  सबैजान मिलेर  भोज खाइनछ |साझापख  त्यही चार थरिका खानलाई क्याना (द्दुईना लपते )को पातमा राखीन्छ र सिस्नु ,अरूको  पातमा ,बाकी सबै पाटा हरू तह तह गरी छाव्लीमा राखी देवता बनाइन्छ|छ्व्लीको देवता फ्याक्नु अघी घरमुलीले प्रत्येक तल्लाको कुना _कुनामा कुतोले कोट्याए  त्यस ठाउमा सरसियो (इका पका :राखी  गाईको गोबरले टालेर दीयोले  ३ पटक ठातायी ,आजु देवता हा......भन्दै आर्काले क्यानाको पातलाई एक हातले समाती छवालीको देवता बाली नबोलीकन घरको सबै कोठाहरूमा भीत्र्यिन्छ |उक्त छाव्लीलाई दोबाटो ,चौबाटोमा ,गठेमंगल उभ्येयाका ठाउमा फालीन्छ |त्यसको पछि पछि एकजना छाव्लीको सानो मुठा बनाई भुइँ  छोएर (तुफि:लुया :)बढारे सरह गरेर आफनो घर आगदिको कुमार मण्डपमा फालिन्छ |छाव्ली फालेर घर फर्कीदा तेयास मान्छे लाई छीदी  वा माट*(छोटा )मा राखेर खानेकुरा दिइनछ|आजको दिन  मूल ढोकामा ३ खुटे वा ५ खुट्टे किलाहरू वा मन्त्र तन्त्र का किला ठोकिन्छ