सकस्यां यःगु मरि-योमरि

सकस्यां यःगु मरि-योमरि
Yomari, the bread loved by all
. निजिरोस न्याछ्यों
१. न्ह्यखँ
योमरि च्वामु, उकी दुने हाकु
ब्यूम्ह ल्यासे, मब्यूम्ह बुरिचा
छिमि नं चिकु, जिमि नं चिकु
पियाच्वने थाकु, याकनं बी हिँ

त्यःछिंत्यः बकछिं त्यो
लातापाता कुलिंचां त्यःछिंत्यः

थ्व सः हरेक नेवाःत पुचः दुगु त्वालय् योमरिपुन्हिया संन्याइलय् थ्वइगु सः खः। खला थौंकन्हय् अप्वः धैथें नेवाःतय् स्वनिगलं पिने वनां मेमेगु बस्ती नं च्वंवने धुंकुगु दु। तर अय्‌सां नं पुलां पुलांगु नेवाःतय् वस्ती थौंकन्हय् नं थजागु सः पिज्वय्‌काः योमरि फ्वनेगु चलन द हे दनि।

योमरिपुन्हि खासयाना थिंलापुन्हिखुन्हु माने याइ। नेवाःतय् दच्छियंकं हनावयाच्वंगु हरेक नखतय् विशेष नसा नय्‌गु यानातःगुली योमरिपुन्हिखुन्हु चाहिं योमरि नय्‌गु यानातःगु दु। थथे थ्व पुन्हिखुन्हु योमरि नय्‌गु यानातःगुलिं थ्व दिनयात मरिया नामं हे योमरिपुन्हि नं धाय्‌गु याः। थ्व विशेष किसिमया मरि नेवाःतय् जक दय्‌काः नखः हनां वयाच्वंगु खने दु। अले योमरि सकल नेवातय् यःगु मरि नं खः।

नेवाःतय् न्हूगु वा भकारी जाय्‌केगु, वा धुकुती स्वथनेगु झ्वलय् थ्व हे न्हूगु वाया जाकि दय्‌काः, थुकियात हे चुं यानाः योमरि दय्‌काः कु पुज्याय्‌गु चलन दु। थुलिजक मखु नेवाःतय् हनाः वयाच्वंगु छुं नं नखतय् देय्‌या लकसकथं स्वास्थ्ययात मिले जुइक नय्‌गु यानातःगु खने दु।

योमरिपुन्हि चिकुलां हनेगु नखः खः। चिकुलां ख्वाउँसे च्वंगु इलय् योमरि नय्‌बले म्ह क्वानाः गर्मी जुइगुलिं योमरि नय्‌गु यानातःगु खः।

२. योमरिपुन्हिबले याय्‌माःगु ज्याखँ 
योमरिपुन्हिया छन्हु न्ह्यो छेँ छखां सुचुकुचु यानाः बँथिली। कन्हय्‌खुन्हु नी याना धुकू नं सुचुकुचु यानां बँथिली। उखुन्हु हे छेँ दुजःपिं अप्वःयाना मिस्त च्वनाः योमरि दय्‌की। अले बहनी कु पुज्याइ। योमरि दय्‌केतः माःगु सामान-
१. जाकि चुं
२. चाकु
३. हामो
४. चुंला
५. फ्वयाः चुं याना तःगु माय्
६. चिकं (भतिचा)
७. क्वाः लः

थलबल न्हापा व आः
१. पोतासि/मम ख्वँ
२. फ्वसि
३. बाटा
४. हासा
५. कचौरा (बारचा)
६. भुतू (चाया) व सिँ/ग्याँसया भुतू वा मचिकंया भुतू
७. मलमलया सालूगु कापः
८. पंखा वा ख्वातूगु भ्वं

३. योमरि दय्‌केत पूर्व तयारी 
योमरि दय्‌केत दकले न्हापां हामो सियाः नी। अले चाकु लः तयाः नाय्‌की। चाकु नालकि थुकी निनाःतःगु हामो ल्वाकछ्याइ। थ्व हामो चाकु छुलुमुलु धाय्‌क दय्‌की।

छखे जाकि चुं न्हाइ। अप्वःयाना जाकि चुं ताइचिन जाकिया चुं छ्‌यली। छाय्‌धाःसां थुकी लस्सा अप्वः वयाः योमरि दय्‌कीबले तज्याइ मखु धकाः खः। मेमेगु जाकि चुनय् उलि लस्सा वइमखु। अथे जुयाः मेमेगु जाकिया योमरि ततः ज्याइगु संभावना दय्‌यो।

४. योमरि दय्‌केगु तरिका 
योमरि दय्‌किबले फयांफक्व साल्लुक दय्‌कल धाःसा व बांलागु योमरि जुइ। थुकिया नितिं दकले न्हापां क्वाःलःतया जाकि चुं न्हाइ। जाकि चुं न्हाय् धुंकाः थुकियात क्वाः क्वाः हे मलमलया सालुगु तुयुगु कापतं त्वःपुया तइ। त्वःपुया मतल धाःसा योमरि दय्‌केबले ततः ज्याय्‌यो। छगः बारचा वा कचौराय् क्वाःलः व चिकं ल्वाकछ्यानां तइ। थुलि सामान चू लातकि ल्हाती ल्वाकछ्याना तःगु लः व चिकं कयाः बुली। आः न्हायाः तःगु जाकि चुंया ठिक्कगु ग्वारा याइ। थ्व ग्वारायात भतिचा ताहाकःयानाः छखे च्वांमुसे च्वंकी धाःसा मेखे पत्ति चिंकी। थ्व हे पत्तिचिंथाय् चोलापतिंचा लः चिकनय् थुनां प्वाः खनां हइ। प्वाः खनीबले खव ल्हाती योमरिया ग्वारा दिकाः चाःचाःहीका साल्लुसे च्वंका हइ। अले थ्व हे प्वालय् ल्वाकछ्याना तःगु हामो चाकु दुने तइ। चाकु तय् धुंका योमरिया म्हुतुयात विस्तारं चाःहिकाः चिचीप्वः याना हयाः प्वाः तिनां हइ। प्वाः ती धुंकाः चुंयात च्वय् सालाः जवं खवं न्हाय्‌पं थें निगू च्वका तइ। थुलि याय्‌धुंका थुकी योमरिया आकार वइ।

योमरि न्यागः, खुगः वा वस्वयां अप्वः दय्‌के धुंकाः हाय्‌तः ठीक जुइ। ममःया खोँलय्‌ चीकू कापः छकुती चिकं थुनाः इलाः बी। थथे चिकं इलाबिलकि योमरि बुइबले योमरि थलय् मथाकेत याइगु खः। थुलियाय् धुंकाः ममः खोँलय् छसिंकथं मिलेयाना योमरि तयाः हइ। ममः खोँया दकले क्वय् च्वंगु थलय् लः दाय्‌की, लः दायाः हा वल कि उकि द्यःने योमरि दुगु थल तयाः पुसां त्वपुया बी। १०, १५ मिनेत लिपा योमरि चिल्लो खने दयाः वलकि थ्व बुइ। थथे योमरि बुतकि पुसा लिकना हासाय् प्वंकाः पलख पंखा वा ख्वातूगु भ्वंतं गाला बी। थथे फसं गालकि योमरि प्वाला प्वाला थिनां वइ।

योमरिपुन्हिखुन्हु थथे चाकु हामो दुगु योमरि जक मखु मेमेगु योमरि नं दय्‌केगु याः। फ्वयाः निनाः चि, पालु तयाः तःगु माय्, चुंला दुने तयाः नं योमरि दय्‌कु। हामो चाकु तयाः तःगु, माय् तयातःगु व चुंला तःया तःगु योमरि ल्वाकबुक जुइ सी दइ मखु धकाः योमरिया म्हुतुइ थीथी आकार वय्‌की। हामोचाकु दुगु योमरिया म्हुतुइ न्हाय्‌पंथे निगू च्वका तःसा, ला दुगुली छगू जक च्वका तइ, अथे हे माय् दुगुली च्वका मलुइकूसे तप्वाःयानाः जवं खवं तिनाः ताःहाक यानां हे तिनां बी। थथे छगू किसिमया योमरियात छगू हे आकार वय्‌काः योमरियात म्हसीकेत अःपुइकी।

थ्व वाहेक योमरिपुन्हिबले जाकि चुंया थीथी मरि नं दय्‌की। थुबले जाकि चुंया लोंचामरि, मायो, बायो, कुबेर, गणेद्यः, सिन्हमुं ज्वालान्हाय्‌कं ज्वंकाः लक्ष्मी, ख्याः, हासा ज्वनां तःम्ह मनू, तुफि ज्वनां तःम्ह मनू, कछुवा, छुं, सुकुन्दा, त्वाःदेबा आदि कु पुजा याय्‌त दय्‌केगु चलन दु। कु पुजा याय्‌तः मायो, बायोमध्ये छगलय् हामो चाकु दुगु व मेगुली माय् चुं तयाः योमरि स्वयां तःग्व जुइक, छखे च्वांमुसे व मेखे माथं वंक दिके जीक दय्‌कीगु खः।

न्हापा न्हापा धाःसा योमरि छुइतः आः थे अःपु मजू। न्हापा योमरि पोतासि तयाः हाइगु खः। पोतासी क्वय् प्वाः प्वाः दइ। फ्वसि व कसरी लः दाय्‌का उकी द्यःने पोतासि द्यछुइ। पोतासी दुने धाःसा सु तइ। अले व हे सुइ द्यःने दय्‌का तःगु योमरि व मेमेगु थीथी चुंया दय्‌का तःगु तइ। च्वय् क्वपनं तोपुयाः योमरि हाइ।

न्हापा पोतासिं नं थीथी दुगु खः। चाया पोतासि, लीया, अथे हे सिजःया आदि। पोतासि योमरि दय्‌केत मदय्‌कं मगाःगु थल जुयाः उगु इलय् अप्वः मनूतय् म्ह्‌याय्‌मस्त बियाः छ्‌वइबले क्वसः हे तय्‌गु नं चलन दुगुखः।

थथे योमरिपुन्हिबले कु पुजा याइबले द्यःपिं, योमरि, ख्याः, मनू, मायो, बायो, छुं, सुकुन्दा, त्वाःदेवा, कछुवा आदि छु छु दय्‌कुगु दु व फुक्क वंलाभ्यगतय् छसिंकथं मिलेयाना तइ। थ्व योमरि दुगु वलाभ्यगः न्हूगु वा अथवा जाकि दुगु भकारी वा तेपय् द्यःने तयाः जाकि, सिन्हः, स्वां, समयबजि, फलफूल तयाः इताः, धुपाँय्‌ च्याकाः पुजायानां त्वःपुया प्यन्हु तक स्वनेगु याइ। प्यन्हु लिपा योमरि क्वकयाः प्रसादकथं नय्‌गु याइ। प्यन्हु दुखुन्हु म्ह्याय्‌मस्त नं सःता नखत्या ब्वनां योमरि नकेगु याइ। मेमेगु योमरि ला नइ तर द्यः, ख्याः, मनू आदि दय्‌का तःगु चाहि नइमखु। इपि मस्तय्‌त म्हितेतः बी।

थथे योमरिपुन्हिखुन्हु योमरि द्यःपिं आदि दय्‌काः कु पुजायानाः योमरि छानाः, दानबियाः अथवा मेमेपिन्त इनाबियाः थःपिनि सम्पति, अन्न स्थिर जुयाः नय् त्वनेया कमि जुइ मखु धैगु धारणा दु।

योमरिपुन्हिबले अप्वः नेवाःतय् योमरि दय्‌काः कु पुज्याइ धाःसा गुलिंसिया योमरि छुइ मज्यू धकाः छुइगु चलन मदुपिं नं दु। थथे योमरि छुइ मज्यूपिंत योमरि छुइ ज्यूपिं थःथितिपिंसं छेँ हे योमरि ज्वनावनाः नके यंकेगु नं चलन दु।

योमरि छुइ मज्यूगु नं थीथी कारण दु। गुलिंसिया न्हापा न्हापा पुर्खापिनिमध्ये छम्हेस्या योमरि नःबले कथुइ थानां सीगु घटना जूगुलिं उबलेंनिसें योमरि छुइ मज्यूगु धैगु धापु दु। अथे हे गुलिंसिया योमरि छुयाः योमरि लिकाय् धकाः पोतासी क्वछूबले थुकिं वःगु हां पुनाः सीगु घटनां यानां योमरि छुइ मज्यू धकाः धयातःगु धैगु धापु दु।

थ्व जुल परम्परांनिसें हनां वयाच्वंगु योमरिपुन्हिया खँ। आः झी योमरि छु छु पौस्टिक तत्त्वं जायाः च्वंगु दु, अले थुकिं छु फाइदा याः छु वेफाइदा याः धैगु खँ नं सीके।

५. योमरी पौष्टिक तत्त्व
योमरि क्वाःगु लःया हाय् हायाः दय्‌किगु मरि जुगुलिं थुकी चिल्लो कम दइ। अथे जुयाः थ्व योमरि चिल्लो मदुगु जुयाः उसाँय् मदुपिन्त नं नके ज्यू। योमरि चिकुलां नय्‌गु यानातःगुलिं थुकिं ख्वाउँबले गर्मी अप्वय्‌काः तागत नं दय्‌का बी। अथे हे योमरिपुन्हिबले नय्‌गु योमरि जाकि चुं जक मखुसे थुकी चाकु, हामो, माय्, ला आदि नं दैगुलिं थुपिं नसाय् दुगु पौस्टिक तत्त्व प्राप्त जुइ।

थुकी कार्वोहाइड्रेट, प्रोटिन, क्यालोरि, क्याल्सियम, फोस्फोरस, फलाम, भिटामिन, मिनरल थें जागु पौष्टिक तत्त्व भरिपूर्ण जुयाः च्वंगु दु।

·         जाकि चुं - ६.८ प्रोटिन (ग्राम), ०.५ चिल्लो(ग्राम), ०.६ मिनरल(ग्राम), ७८.२ कार्बोहाइड्रेट(ग्राम), १० क्याल्सियम(ग्राम), १६० फोस्फोरस(ग्राम), ०.७ फलाम(ग्राम)

·         चाकु - ०.४ प्रोटिन (ग्राम), ०.१ चिल्लो(ग्राम), ०.६ मिनरल(ग्राम), ९५ कार्बोहाइड्रेट(ग्राम), ८० क्याल्सियम(ग्राम), ४० फोस्फोरस(ग्राम), ११.४ फलाम(ग्राम), १६८ क्यारोटिनया रुपय् भिटामिन

·         हामो - १८.३ प्रोटिन (ग्राम), ४३.३ चिल्लो(ग्राम), ५.२ मिनरल(ग्राम), २५.० कार्बोहाइड्रेट(ग्राम), १४५० क्याल्सियम(ग्राम), ५७० फोस्फोरस(ग्राम), ९३ फलाम(ग्राम), ६० क्यारोटिनया रुपय् भिटामिन

·         माय् - २४.० प्रोटिन (ग्राम), १.४ चिल्लो(ग्राम), ३.२ मिनरल(ग्राम), ५९.६ कार्बोहाइड्रेट(ग्राम), १५४ क्याल्सियम(ग्राम), ३८५ फोस्फोरस(ग्राम), ३.८ फलाम(ग्राम), ३८ क्यारोटिनया रुपय् भिटामिन

·         ला - १९.४ प्रोटिन (ग्राम), ०.९ चिल्लो(ग्राम), १.० मिनरल(ग्राम), ३ क्याल्सियम(ग्राम), १८९ फोस्फोरस(ग्राम)

स्रोत - नेपाली खाद्य पदार्थमा पाइने तत्त्वहरु, कृषि मन्त्रालय - विसं २०५०

थथे थ्व योमरी च्वंगु थीथी पौष्टिक तत्त्वं यानां एनिमिया जुयाः च्वंपिन्त, ब्लड प्रेसर लो जूपिन्त, ठण्डी ख्वाउँ चाइपिन्त, अथे हे क्याल्सियम यक्व दुगु पाखें हुर्के जुयाःवःपिं मस्त वा ल्याय्‌म्ह ल्यासेपिन्त थुकिं यक्व हे फाइदा याइ।

६. लिखँ
योमरि यक्व पौष्टिक तत्त्वं जायाच्वंगु दःसां गुलिंसिया अथवा छुं छुं ल्वय् दुपिनि नय् मज्यूगु नं खने दु।